बहार म्हणजे काय?
डाळिंबाचे झाड वर्षभर फुले देऊ शकते, म्हणून पाणी तोडून (ताण देऊन), आणि पुन्हा पाणी-खत देऊन, आपण फुलधारणा एका ठराविक हंगामात घडवून आणतो — यालाच बहार धरणे म्हणतात. महाराष्ट्रात प्रामुख्याने तीन बहार घेतले जातात: मृग, हस्त, आणि आंबे. कोणता बहार घ्यायचा, हे तुमचे पाणी, हवामान, रोग व्यवस्थापनाची तयारी, आणि बाजाराचा अंदाज यावर ठरते.
महत्त्वाचा नियम
तीनही बहार एकाच वर्षी घेण्याचा मोह टाळा. सतत बहार घेतल्यास, झाड थकते, फळांचा दर्जा घसरतो, आणि रोग-किडींचा प्रादुर्भाव वाढतो. एका वर्षी एकच मुख्य बहार घेणे, झाडाच्या दीर्घायुष्यासाठी उत्तम.
तीन बहारांची तुलना
मृग बहार (जून–जुलै फुले)
मान्सूनच्या सुरुवातीला फुले येतात, व काढणी साधारण नोव्हेंबर–फेब्रुवारीमध्ये होते. नैसर्गिक पाऊस असल्याने, पाण्याची बचत होते, पण हाच सर्वात मोठा तोटा ठरतो — पाऊस व दमट हवामानामुळे, तेल्या (बॅक्टेरियल ब्लाइट) व बुरशीजन्य रोगांचा धोका सर्वाधिक असतो. भक्कम रोग व्यवस्थापनाची तयारी असेल, तरच मृग बहार परवडतो.
हस्त बहार (सप्टेंबर–ऑक्टोबर फुले)
पाऊस ओसरल्यावर, फुले धरली जातात, आणि काढणी साधारण फेब्रुवारी–मे या उन्हाळी काळात येते. यावेळी हवामान कोरडे असल्याने, रोगांचा दाब मृग बहारापेक्षा कमी असतो. उन्हाळ्यातील मागणीमुळे, अनेकदा चांगला बाजारभाव मिळतो. मात्र फळवाढीच्या काळात, नियमित पाणी द्यावे लागते.
आंबे बहार (जानेवारी–फेब्रुवारी फुले)
थंडीच्या शेवटी फुले येतात, व फळांची वाढ उन्हाळ्यात होते; काढणी साधारण जून–ऑक्टोबरमध्ये. कोरड्या काळात रोग कमी राहतात, पण उन्हाळ्यातील कडक ऊन, व सनबर्नचा (फळ भाजण्याचा) धोका असतो, आणि पाण्याची गरज सर्वाधिक असते. काढणी पावसाळ्यात आल्यास, फळ तडकण्याची शक्यता वाढते.
बहार धरण्याची प्रक्रिया — थोडक्यात
- ताण: निवडलेल्या बहारापूर्वी, साधारण १.५ ते २ महिने पाणी तोडून, झाडाला विश्रांती द्या.
- पानगळ व छाटणी: ताणानंतर पानगळ करून, वाळलेल्या, रोगट, व एकमेकांत घुसलेल्या फांद्या छाटा.
- पाणी व खत: ताण सोडताना हलके पाणी देऊन, शिफारशीनुसार सेंद्रिय व रासायनिक खतांची मात्रा द्या; यामुळे एकसमान फुलधारणा होते.
- फुलधारणेनंतर: फळधारणा स्थिर होईपर्यंत, पाण्यात मोठे चढ-उतार टाळा.
कोणता बहार निवडावा?
एकच योग्य उत्तर नाही — तुमच्या परिस्थितीनुसार निवडा:
- पाणी मर्यादित असल्यास, मृग बहार सोयीचा, पण रोग व्यवस्थापन पक्के हवे.
- रोगांचा त्रास टाळायचा असल्यास, हस्त किंवा आंबे बहार सुरक्षित.
- चांगल्या दराचे लक्ष्य असल्यास, काढणी ज्या महिन्यात येईल, त्या काळातील बाजाराचा अंदाज घ्या.
सोलापूर पट्ट्यातील अनेक शेतकरी, मान्सूनमधील तेल्या टाळण्यासाठी, हस्त किंवा आंबे बहाराला प्राधान्य देतात. निर्णयापूर्वी, मागील वर्षांचे दर, आणि आपल्या भागातील रोगांचा इतिहास जरूर तपासा.