भारतात डाळिंब उत्पादन: कोणत्या राज्यात किती? (आकडेवारी)

भारत — जगातील सर्वांत मोठा डाळिंब उत्पादक देश

डाळिंब उत्पादनात भारत जगात पहिल्या क्रमांकावर आहे; जगातील एकूण डाळिंब उत्पादनापैकी सुमारे ४५% वाटा एकट्या भारताचा आहे. राष्ट्रीय बागवानी मंडळाच्या (NHB) आकडेवारीनुसार, देशात सुमारे २.३४ लाख हेक्टर क्षेत्रावर डाळिंबाची लागवड होते, आणि वार्षिक उत्पादन सुमारे २८ लाख टन (सुमारे २८.४ लाख मेट्रिक टन) आहे. अपेडाच्या (APEDA) निर्यात-नोंदीही याच पातळीवरील उत्पादनाकडे निर्देश करतात.

राज्यनिहाय उत्पादन — महाराष्ट्राची स्पष्ट आघाडी

भारतातील डाळिंब उत्पादन काही मोजक्याच राज्यांत केंद्रित आहे, आणि त्यात महाराष्ट्र बहुतांश वाटा उचलतो:

• महाराष्ट्र: देशातील सर्वांत मोठा उत्पादक. देशाच्या एकूण लागवड क्षेत्राच्या सुमारे दोन-तृतीयांश भाग एकट्या महाराष्ट्रात आहे, आणि उत्पादनातही निम्म्याहून अधिक वाटा येथूनच येतो.
• गुजरात: महाराष्ट्रानंतर दुसऱ्या क्रमांकाचा प्रमुख उत्पादक; अलीकडे निर्यातीतही झपाट्याने वाढ.
• कर्नाटक: तिसरा प्रमुख उत्पादक — बागलकोट, विजयपूर, कोप्पळ व रायचूर हे प्रमुख जिल्हे.
• आंध्र प्रदेश, राजस्थान, तेलंगणा, तमिळनाडू व मध्य प्रदेश: या राज्यांतही लक्षणीय लागवड होते.

महाराष्ट्रातील डाळिंब पट्टा

महाराष्ट्रात सुमारे दीड लाख हेक्टरहून अधिक क्षेत्रावर डाळिंब आहे, आणि उत्पादनाचा गाभा पश्चिम महाराष्ट्रात आहे:

• सोलापूर हा राज्यातील सर्वांत मोठा जिल्हा — राज्याच्या उत्पादनापैकी सुमारे ८५% वाटा सोलापूर पट्ट्याचा मानला जातो. देशाच्या डाळिंब निर्यातीतही सोलापूरचा वाटा सुमारे निम्मा आहे, आणि "सोलापूर डाळिंब" ला भौगोलिक मानांकन (GI) मिळाले आहे.
• यांशिवाय नाशिक, सांगली, अहिल्यानगर व पुणे हे प्रमुख उत्पादक जिल्हे आहेत.
• डाळिंबावरील देशातील प्रमुख संशोधन संस्था — ICAR – राष्ट्रीय डाळिंब संशोधन केंद्र — सोलापूरातच आहे.

भारताची डाळिंब निर्यात

भारत ताज्या डाळिंबाची मोठ्या प्रमाणात निर्यात करतो. अपेडाच्या आकडेवारीनुसार, सन २०२३-२४ मध्ये भारताने सुमारे ७२ हजार टन डाळिंब निर्यात केले, ज्याचे मूल्य सुमारे ६९ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर होते. प्रमुख बाजारपेठा — संयुक्त अरब अमिराती (UAE), बांगलादेश, नेपाळ, नेदरलँड्स, सौदी अरेबिया, श्रीलंका, ओमान व बहरीन.

आकडेवारीविषयी एक सूचना

डाळिंबाच्या क्षेत्र व उत्पादनाचे नेमके आकडे स्रोत व वर्षानुसार बदलतात — कारण वेगवेगळ्या संस्था वेगवेगळ्या वर्षांचे व पद्धतींचे अंदाज देतात. त्यामुळे या लेखातील आकडे ढोबळ व अंदाजे आहेत; अचूक व अद्ययावत आकड्यांसाठी खालील अधिकृत स्रोत पाहा.

स्रोत

• राष्ट्रीय बागवानी मंडळ, NHB — फलोत्पादन क्षेत्र व उत्पादन आकडेवारी.
• अपेडा, APEDA — डाळिंब निर्यात आकडेवारी.
• ICAR – राष्ट्रीय डाळिंब संशोधन केंद्र, सोलापूर — संशोधन व तांत्रिक माहिती.