फुलकिडे म्हणजे काय?
फुलकिडे (थ्रिप्स) ही अत्यंत लहान, बारीक व लांबट आकाराची कीड आहे. ती उघड्या डोळ्यांना क्वचितच दिसते — लांबी साधारण १ मिलिमीटरहून कमी असते. ही कीड फुले, कळ्या व कोवळ्या फळांचा रस शोषून घेते आणि तिथेच सर्वात मोठे नुकसान करते.
डाळिंबात फुलकिड्यांचे नुकसान मुख्यतः फळाच्या सालीवर दिसते. रस शोषल्यामुळे सालीवर खरखरीत, तपकिरी रंगाचे डाग व जाळीसारखे (russeting) थर तयार होतात. असे फळ खाण्यायोग्य असले तरी, दिसायला खराब वाटते, त्यामुळे त्याचा दर्जा (ग्रेड) आणि बाजारभाव झपाट्याने घसरतो.
ओळखायची लक्षणे
- फुलांच्या पाकळ्यांवर व कोवळ्या फळांवर बारीक चंदेरी (silvering) चट्टे व ओरखडे.
- कालांतराने फळाच्या सालीवर खरखरीत तपकिरी जाळी किंवा गंजल्यासारखे डाग.
- फुले व कळ्या सुकून गळणे, फळधारणा कमी होणे.
- पिवळ्या किंवा निळ्या चिकट सापळ्यांवर (sticky traps) अडकलेली बारीक कीड.
फुलकिडे केव्हा हल्ला करतात?
फुलकिड्यांचा प्रादुर्भाव कोरड्या व उष्ण हवामानात झपाट्याने वाढतो. पाऊस कमी आणि तापमान जास्त असताना, त्यांची संख्या वेगाने वाढते.
सर्वात धोकादायक काळ म्हणजे फुलोरा ते फळधारणा (fruit-set). याच टप्प्यावर कोवळी फुले व नुकतीच धरलेली फळे नाजूक असतात, आणि थोड्याशाही किडीमुळे, सालीवर कायमची जाळी पडते. एकदा जाळी पडली की, ती नंतर घालवता येत नाही — म्हणून प्रतिबंध हाच खरा उपाय आहे.
फवारणीची वेळ का महत्त्वाची?
फुलकिड्यांवर फवारणी कधी करता, हे किती करता यापेक्षा जास्त महत्त्वाचे ठरते.
नाजूक काळात संरक्षण द्या
फुलोरा सुरू होताच, बागेची नियमित पाहणी (scouting) करा, आणि चिकट सापळे लावून किडीची संख्या तपासा. संख्या वाढू लागल्याचे दिसताच, फळधारणेच्या नाजूक टप्प्यात वेळेवर फवारणी करा. उशीर झाल्यास, जाळी पडून नुकसान होते.
थंड वेळेत फवारणी करा
- फवारणी सकाळी लवकर किंवा संध्याकाळी, हवामान थंड असताना करा.
- भर उन्हात फवारणी टाळा — औषधाचा परिणाम कमी होतो, आणि फुलांना इजा होऊ शकते.
मधमाश्या वाचवा
पूर्ण फुलोऱ्यात (full bloom) फवारणी टाळा. या वेळी मधमाश्या व इतर परागकण करणारे कीटक सक्रिय असतात; फवारणीमुळे, ते मरतात, आणि फळधारणाही घटते. शक्यतो फुले उमलण्यापूर्वी, किंवा संध्याकाळी परागीभवन थांबल्यावर, फवारणी करा.
गट बदलून फवारणी करा
एकच कीटकनाशक वारंवार वापरल्यास, फुलकिड्यांमध्ये प्रतिकारशक्ती (resistance) तयार होते, आणि पुढे तेच औषध निकामी ठरते. म्हणून दर फवारणीला कार्यपद्धती (mode of action) वेगळी असलेला गट बदलून वापरा. कोणती कीटकनाशके व कोणत्या क्रमाने फिरवायची, यासाठी स्थानिक कृषी अधिकाऱ्यांचा सल्ला घ्या.
रासायनिकाशिवाय उपाय
फक्त फवारणीवर अवलंबून राहू नका. खालील मशागतीच्या उपायांनी किडीचा दाब मुळातच कमी होतो:
- तणनियंत्रण: बागेतील व बांधावरील तण वेळेवर काढा — तण हे फुलकिड्यांचे आश्रयस्थान असते.
- बाग स्वच्छता: गळलेली फुले, फळे व काडीकचरा गोळा करून नष्ट करा.
- समतोल नत्र: जास्त नत्रयुक्त खतामुळे, कोवळी फूट वाढून, कीड आकर्षित होते; म्हणून शिफारशीनुसार, समतोल खत द्या.
- नियमित निगराणी: चिकट सापळे व आठवड्याची पाहणी सुरू ठेवा, म्हणजे प्रादुर्भाव सुरुवातीलाच लक्षात येतो.
योग्य वेळी, थंड वेळेत, आणि गट बदलून केलेली फवारणी, अधिक मशागतीच्या उपायांसोबत जोडली, तर फुलकिड्यांमुळे होणारे जाळीचे नुकसान बऱ्याच अंशी टाळता येते.