योग्य हवामान
डाळिंब पिकाला उष्ण व दीर्घ उन्हाळा, कोरडी हवा, आणि साधारण कडक हिवाळा चांगला मानवतो. हे पीक उष्ण व थंड अशा दोन्ही हवामानांत घेता येते; शून्य ते ५०° सेल्सिअस तापमानात ते तग धरते. मात्र, निरोगी व समतोल वाढीसाठी आणि अधिक उत्पादनासाठी, १५° ते ४०° सेल्सिअस तापमान, भरपूर सूर्यप्रकाश, व शुष्क वातावरण सर्वोत्तम मानले जाते.
- उंची: समुद्रसपाटीपासून साधारण ४०० ते २,००० फूट उंचीवर डाळिंब चांगले येते.
- पक्वतेचा काळ: फळधारणेपासून फळ तयार होईपर्यंत कडक ऊन व कोरडी हवा, आणि पक्वतेच्या वेळी साधारण ३०° ते ४२° सेल्सिअस उष्ण हवामान असल्यास, चांगल्या दर्जाचे फळ मिळते.
- पर्जन्यमान: वार्षिक ५०० ते ८०० मिमी पाऊस असलेल्या भागात लागवड किफायतशीर ठरते. जास्त पर्जन्यमान (साधारण १,००० मिमीपेक्षा जास्त) असलेल्या भागात रोगराई नियंत्रण, फूलधारणेसाठी आवश्यक ताण, बहार नियोजन, व फळांची गुणवत्ता राखणे अवघड होते — त्यामुळे असा भाग डाळिंबासाठी अयोग्य ठरतो.
आर्द्रता व फळांचा रंग
आर्द्रतेचा फळाच्या दर्जावर व रंगावर थेट परिणाम होतो:
- फळांची वाढ होत असताना आर्द्रता जास्त असल्यास, रोग व किडींचे प्रमाण वाढते, आणि फळांचा दर्जा खालावतो.
- मात्र, फळांची वाढ पूर्ण झाल्यानंतर आर्द्रता वाढल्यास, फळांना बाहेरून व आतून चांगला रंग येतो.
- म्हणूनच हस्त बहाराची फळे मार्च–एप्रिलमध्ये काढणीला येतात, तेव्हा हवा उष्ण-कोरडी व आर्द्रता नगण्य असल्याने, फळांना हवा तसा रंग येत नाही.
योग्य जमीन
डाळिंबाला पोयट्याची, मध्यम प्रकारची, व पाण्याचा उत्तम निचरा होणारी जमीन सर्वांत योग्य असते.
- काळी चिकण जमीन टाळा: अशा जमिनीत झाडाची वाढ दिसायला चांगली होत असली, तरी पाणी साचून राहते व निचरा लवकर होत नाही. त्यामुळे मुळांची श्वसनक्रिया बिघडते, बहाराची अनिश्चितता वाढते, आणि मर रोगाचा धोकाही वाढतो.
- खोल काळ्या जमिनीचा नियम: तीन फुटांहून अधिक खोलीची काळी जमीन असल्यास, डाळिंब लावू नये.
- याशिवाय, भारी, चिकण, रेताड, पाणथळ, व टणक जमीनही टाळावी.
आदर्श जमिनीचे निकष
माती परीक्षणात पुढील मूल्ये आढळल्यास, जमीन डाळिंबासाठी आदर्श मानली जाते:
- सामू (pH): ५.० ते ७.५
- खनिज पदार्थ: सुमारे ४५%
- सेंद्रिय पदार्थ: सुमारे ५% (किमान ३% हवेत)
- ओलावा: सुमारे २५%; हवा / प्राणवायू: सुमारे २५%
- सेंद्रिय कर्ब: एक टक्क्यापेक्षा जास्त
- सूक्ष्म जिवाणू संख्या: सुमारे एक कोटी प्रति ग्रॅम माती
- क्षारता (EC): ०.८ डेसीसायमन प्रति मीटरपेक्षा कमी
- चुनखडीचे प्रमाण: चार टक्क्यांपेक्षा कमी (जास्त असल्यास, पाने पिवळी पडतात)
- उपलब्ध अन्नद्रव्ये: नत्र ७०० किलो/हेक्टर, स्फुरद ८० किलो/हेक्टर, पालाश ३६० किलो/हेक्टर; तसेच लोह ४.५ पीपीएम, मँगनीज २.० पीपीएम, तांबे ०.५ पीपीएम, जस्त ०.६ पीपीएम, मॉलिब्डेनम ०.५ पीपीएम, व बोरॉन ०.०६ पीपीएम.
स्रोत
- ही माहिती 'सेंद्रिय व बायोडायनामिक पद्धतीची शाश्वत डाळिंब शेती' या मराठी पुस्तकातील "डाळिंबासाठी हवामान आणि जमीन" या प्रकरणावर आधारित आहे.