डाळिंबाची बाग एकदा लावली की, ती अनेक वर्षे उत्पन्न देते. म्हणून सुरुवातीलाच जमीन, वाण, अंतर आणि रोपांची निवड नीट केली, तर पुढे रोग व व्यवस्थापनाचा त्रास खूप कमी होतो. घाईत घेतलेला चुकीचा निर्णय वर्षानुवर्षे भोवतो. खालील गोष्टी टप्प्याटप्प्याने ठरवा.
जमीन, हवामान व वाण निवड
जमीन व जागा
डाळिंब हलक्या ते मध्यम, पाण्याचा उत्तम निचरा होणाऱ्या जमिनीत उत्तम येते. जागा निवडताना, पुढील गोष्टी पाहा:
- निचरा सर्वात महत्त्वाचा: पाणी साचणारी, चिबड जमीन टाळा. पाणी साचल्यास, मुळकुज व मर रोगाचा धोका वाढतो.
- सूर्यप्रकाश: दिवसभर भरपूर ऊन मिळणारी, सावली नसलेली मोकळी जागा निवडा.
- हवामान: महाराष्ट्रातील कोरडे व उष्ण हवामान (सोलापूर, सांगली, नाशिक, अहमदनगर पट्टा) डाळिंबाला मानवते. फुलधारणा व फळवाढीच्या काळात कोरडे हवामान फायद्याचे.
- वारा व पाणी: जोरदार वारा असणाऱ्या भागात कडेने वारारोधक (विंडब्रेक) झाडे उपयुक्त ठरतात. पाण्याची शाश्वत उपलब्धता आणि विहीर/बोअरची सोय आधीच तपासा.
- माती परीक्षण: लागवडीपूर्वी, माती व पाण्याचे परीक्षण करून, सामू व क्षारता तपासा. योग्य व्यवस्थापनासाठी मातीचे आरोग्य व अन्नद्रव्य व्यवस्थापन पाहा.
वाण (जात) निवड
वाण निवड ही बाजारभाव व निर्यातक्षमतेशी थेट जोडलेली आहे.
- भगवा: आकर्षक लाल रंग, मोठा आकार व चांगली टिकवणक्षमता, यामुळे भगवा हा महाराष्ट्रात व्यापारी व निर्यातीसाठी सर्वाधिक प्रचलित वाण आहे.
- इतर वाण: गणेश, आरक्ता व मृदुला हे वाणही काही भागांत घेतले जातात. आपल्या भागातील हवामान, बाजाराची मागणी व अनुभव पाहूनच वाण निश्चित करा.
वाणाची अंतिम निवड करण्यापूर्वी, स्थानिक कृषी अधिकारी किंवा खात्रीशीर रोपवाटिकेचा सल्ला जरूर घ्या.
लागवड अंतर व आराखडा
अंतर हे जमिनीची सुपीकता, वाण आणि यंत्र-मजुरीच्या सोयीवर ठरते. एकच अंतर सर्वांना बंधनकारक नाही.
- प्रचलित अंतर: साधारण ४.५ x ३ मीटर किंवा ५ x ३ मीटर या प्रकारच्या पट्ट्यात लागवड केली जाते.
- घनतेचा ताळमेळ: दोन झाडांतील अंतर कमी ठेवल्यास, प्रति एकर झाडे जास्त बसतात, पण पुढे हवा व सूर्यप्रकाश खेळता राहावा आणि फवारणी-छाटणी सुलभ व्हावी यासाठी पुरेसे अंतरही आवश्यक असते.
- दिशा: शक्यतो उत्तर-दक्षिण ओळी ठेवल्यास, सर्व झाडांना समान सूर्यप्रकाश मिळतो.
आपल्या जमिनीसाठी नेमके अंतर कृषी अधिकाऱ्यांशी चर्चा करून, ठरवा.
खड्डा तयारी, रोपे व लागवड
खड्डा व भरणी
- खड्डे: ठरवलेल्या अंतरावर खड्डे खणा आणि लागवडीआधी काही आठवडे ते उन्हात तापू द्या; यामुळे किडी व रोगजंतू कमी होतात.
- भरणी: खड्डे चांगली माती व कुजलेले शेणखत यांच्या मिश्रणाने भरा.
रोपे व हंगाम
- रोपांची निवड: रोगमुक्त, निरोगी व खात्रीशीर रोपवाटिकेतील रोपेच वापरा. दूषित रोपांमुळे बागेत सुरुवातीपासूनच तेल्या व मर पसरू शकतो.
- हंगाम: पाण्याची सोय असल्यास, लागवडीचा योग्य हंगाम स्थानिक शिफारशीनुसार निवडा; कडक उन्हाळ्यातील लागवड शक्यतो टाळा.
लागवडीनंतरची सुरुवातीची काळजी
रोपे लावल्यानंतरचे पहिले काही महिने झाडाच्या भावी वाढीसाठी निर्णायक असतात:
- पाणी: सुरुवातीपासून ठिबक सिंचनाने नियमित व मोजके पाणी द्या; पाण्याचे मोठे चढ-उतार टाळा.
- आधार: लहान रोपांना काठीचा आधार देऊन, सरळ वाढू द्या.
- तण नियंत्रण: झाडाभोवती तण वाढू देऊ नका; आळे स्वच्छ ठेवा. आच्छादनामुळे (मल्चिंग) ओलावा टिकतो व तण कमी होते.
- वळण: सुरुवातीलाच मुख्य खोड व मोजक्या सशक्त फांद्या ठेवून, झाडाला योग्य आकार द्या; जमिनीलगतची फूट वेळोवेळी काढा.
योग्य सुरुवात केल्यावर, पुढे बहार व्यवस्थापन समजून घेतल्यास, बाग लवकर उत्पन्नक्षम होते.